Όπως έλεγε ο Πυθαγόρας, στη ζωή υπάρχουν τρία είδη ανθρώπων: εκείνοι που τη διεκδικούν, εκείνοι που την αποδέχονται και εκείνοι που την παρατηρούν. Οι εφευρέτες των καιρών ήταν και είναι οι άνθρωποι που παρατηρούν, που στοχάζονται, που βρίσκουν τη λύση σε αναπάντητα ερωτήματα. Οι εφευρέτες είναι εκείνοι που συνέβαλαν (και συμβάλλουν) καθοριστικά στην εξέλιξη του πολιτισμού μας, δίνοντάς μας τα κατάλληλα εργαλεία για το κυνήγι, την αλιεία, τη μεταλλουργία, τη γεωργία, τη μέτρηση, τη γραφή, την αστρονομία, τη θεραπεία από τις ασθένειες… Αυτή η ιστορία της συγκεκριμένης εφεύρεσης εμπεριέχει το απρόσμενο και την απόλυτη καινοτομία.
“Ο πολιτισμός σας σβήνει όταν σας κόβεται το ρεύμα” έλεγε το γνωστό σύνθημα στον τοίχο των Εξαρχείων, αλλά αν οι νεόκοποι αναρχικοί μας είχαν ζήσει στα χρόνια του Κροπότκιν θα συμπλήρωναν απαραίτητα “…και σας τελειώνει το χαρτί υγείας”. Το γιατί και πώς είναι εύκολο να το φανταστεί κανείς αν μάθει ότι οι πρόγονοι του χαρτιού υγείας ήταν βρύα, μαλλί προβάτου, φύκια και σφουγγάρια στις ομαλότερες περιπτώσεις, ή χαλίκια και σπασμένα πήλινα σκεύη στις τραχύτερες.
Το όνομα του παγκόσμιου ευεργέτη που εφηύρε το χαρτί υγείας παραμένει άγνωστο, αλλά είναι σίγουρο πως ήταν κινεζικό. Το 589 μ.Χ. ο γραμματικός του αυτοκράτορα, Γιαν Ζιτούι, έγραψε ότι “δεν τολμώ να χρησιμοποιήσω στην τουαλέτα χαρτιά που έχουν πάνω τους λόγια των Πέντε Κλασικών ή ονόματα σοφών”. Τρεις αιώνες μετά, το 851 μ.Χ., ένας άραβας περιηγητής επιβεβαίωνε ότι “οι Κινέζοι προτιμούν αντί να ξεπλένονται με νερό να σκουπίζονται με χαρτί”. Και, πέντε αιώνες μετά, το 1393, η Αυτοκρατορική Υπηρεσία Προμηθειών κατέγραφε ότι εκείνη τη χρονιά είχαν παραχθεί 720.000 τεμάχια φύλλα χαρτιού υγείας, διαστάσεων μισού επί ένα μέτρο έκαστο, από τα οποία 15.000 αρωματίστηκαν και παραδόθηκαν προς χρήση μόνο της αυτοκρατορικής οικογένειας.
Για την έλευση του χαρτιού υγείας στη Δύση δεν έχουμε ακριβή στοιχεία. Μόνο στον “Γαργαντούα” του Γάλλου σατυρικού συγγραφέα του 16ου αιώνα Φρανσουά Ραμπελέ διαβάζουμε για τα διλήμματα που έθεσε αυτή η καινοτομία στους συμπατριώτες του. Ο ίδιος πάντως, δια στόματος Γαργαντούα, αποφαίνεται ότι “προτιμότερος είναι ο χνουδάτος λαιμός μιας χήνας”.
Στην Αμερική είναι άγνωστο το πόσες διαθέσιμες χήνες είχαν το 1857, αλλά τότε έκανε πάταγο η διάθεση στο εμπόριο του “φαρμακευτικού χαρτιού” που παρήγαγε ο Τζόζεφ Γκάγιετι (Joseph Gayetty). Πάντως, τα πρώτα τρία διπλώματα ευρεσιτεχνίας για παραγωγή χαρτιού υγείας απονεμήθηκαν στις ΗΠΑ το 1883. Η διάδοσή τους στα κοινωνικά στρώματα διευκολύνθηκε με το τύπωμα οδηγιών επάνω τους, αλλά και με το τύπωμα διαφημίσεων… ως χορηγία της νέας μορφής καθαριότητας.
Εντελώς ατυχηματικά εφευρέθηκε το συγγενές χαρτί κουζίνας: Το 1907, ο επικεφαλής της αμερικανικής βιομηχανίας χαρτιού Scot Paper Company, Αρθουρ Σκοτ, παρέλαβε μια ελαττωματική παρτίδα χαρτιού, που ήταν πολύ χονδρό για χαρτί υγείας. Σκεφτόμενος τι να το κάνει, θυμήθηκε ότι κάποιος δάσκαλος στην πόλη είχε καινοτομήσει τον χειμώνα μοιράζοντας στους μαθητές του κομμάτια μαλακού χαρτιού για να σκουπίζουν τις μύτες τους. Το είχε κάνει για να μη χρησιμοποιούν το χαρτί υγείας από τις τουαλέτες και να μην το μολύνουν με μικρόβια. Του ήρθε λοιπόν του Σκοτ η ιδέα να κόψει το χοντρό χαρτί σε μέγεθος πετσέτας, να το διατρήσει και να το πουλήσει ως “χαρτοπετσέτες μιας χρήσης”. Το πούλησε με επιτυχία σε ξενοδοχεία, εστιατόρια και σιδηροδρομικούς σταθμούς, μέχρι που -το 1931- σκέφθηκε ότι θα μπορούσε να το πουλήσει και σε κάθε σπίτι: το έκοψε σε ρολά και το προώθησε ως το γνωστό μας σήμερα “ρολό χαρτιού κουζίνας”.
Βέβαια, για δεκαετίες ολόκληρες το χαρτί υγείας και το χαρτί κουζίνας δεν είχαν την αφράτη όψη που έχουν σήμερα. Ο λόγος ήταν ότι όλες οι προσπάθειες των βιομηχάνων να το διογκώσουν με πρεσάρισμα διαφόρων σχημάτων κατέληγε σε αποτυχία. Τα “μαξιλαράκια” κολλούσαν μεταξύ τους. Η λύση βρέθηκε μόλις το 1974, όταν κάποιος μηχανικός της αμερικανικής βιομηχανίας Kleenex διάβασε την εργασία του Άγγλου μαθηματικού -και ιππότη- Ρότζερ Πένροουζ (Sir Roger Penrose) για “μη περιοδικές ψηφίδες που εμφανίζουν πενταπλή συμμετρία”. Τη βασική ιδέα του ο Πένροουζ την είχε πάρει από το άρθρο περί “δύο θεμελιωδών τύπων στατιστικής κατανομής” που είχε δημοσιεύσει το 1938 ο Τσέχος Γιαρομίρ Κόρτσακ -που και εκείνος τούς είχε εμπνευστεί από τα σχέδια των αραβικών υαλοπετασμάτων στα τζαμιά. Το σίγουρο πάντως είναι ότι προέκυψε αρχικά μια δικαστική διαμάχη του Πένροουζ με την Kleenex, όταν η γυναίκα του γύρισε από τα ψώνια λέγοντάς του πως οι ψηφίδες του έγιναν… αποπατόχαρτο, και έπειτα μια συνεργασία μεταξύ των αντιδίκων, που κατέληξε στη νυν παγκοσμιοποίηση του αφράτου χαρτιού υγείας και κουζίνας.
Tip: Αν βρεθείτε σε πόλεις και χωριά Αράβων ή Ινδών, καλό είναι να έχετε τις προμήθειές σας, γιατί επιμένουν στη χρήση του νερού.
